Oficjalna strona internetowa Gminy Biała

Strona główna

Biała

Miejscowością z terenu gminy najwcześniej odnotowaną w zachowanych źródłach pisanych jest Biała (Bala, Byala), która pojawia się w dokumencie z 1277 r. W 1303 r. Ubysław z Radostowa, cześnik (a potem kasztelan) kaliski nadał Białą klasztorowi ołobockiemu. Już w XIV w. zaczynają się pojawiać pierwsze wzmianki o jej prywatnych właścicielach. W średniowieczu miejscowość miała liczne podziały i wielu właścicieli. Podobna sytuacja trwała również w czasach nowożytnych. W latach 1552 - 1553 w Białej potwierdzony był dział królewski, a także części prywatne. W dziale jednej ze szlacheckich części wsi w 1551 r. odnotowano "fortalicium cum fosatus", stwierdzające funkcjonowanie tutaj założenia obronnego, którego archeologiczne pozostałości przetrwały do dziś. W 1683 r. wspomniano także o "murowanej kamienicy". Po utracie przez Polskę niepodległości w wyniku rozbiorów, królewska część wsi stała się dobrami rządowymi i ślad po tym pozostał w nazwie Biała Rządowa.

Biała należy do rzędu najstarszych wsi ziemi wieluńskiej. Jej nazwa jest najbardziej rozpowszechniona na obszarze całej Słowiańszczyzny. Pierwsze źródłowe wzmianki o Białej pochodzą już z II połowy XIII wieku (1268, 1277). Od zarania swych dziejów była związana pod względem administracyjnym z Wieluniem, przynależąc zarówno do powiatu j ale też archidiakonatu wieluńskiego. Wieś stanowiła w części własność królewską a następnie rządowa, w części zaś szlachecką (stąd dzisiejsze jej nazwy: Biała Rządowa i Biała Szlachecka). W 1552 roku szlacheckiej części wsi było 42 kmieci, zaś w roku 1564 w części królewskiej było osiadłych 18 kmieci.

Gdy książę kaliski, Bolesław Pobożny, rozpoczął budowę zamku w Bolesławcu nad Prosną, na czas budowy (1268 - 1277) zamienił z klasztorem w Ołoboku Białe na Mieleszyn. Poprzedni stan przywrócono w 1277 r. i Biała ponownie stała się własnością książęcą.

Właścicielami szlacheckiej części wsi byli m. in. Bielscy (1380 r.), zaś pod koniec XIV wieku i w XV w. Lutold i Bieniasz Wieruszowie. Ten ostatni był w straży przybocznej króla Władysława Jagiełły – bitwie pod Grunwaldem. Był też przełożonym pokojowców króla. Od 1415 r. piastował godność chorążego wieluńskiego. W XV/XVI w. właścicielami Białej byli też Kośmidrowie. Wilanowscy i Bielscy, W XIX w. właścicielami wsi Psarscy i Zarembowie. Prawdopodobnie w XVI w. wzniesiono w Białej fortalicję na kopcu ziemnym, otoczonym fosą i palisadą wzmocnioną wieżami obronnymi. Jej ślady zachowały sie do dziś w postaci fragmentów fosy oraz ukrytych w ziemi pozostałości palisady i wieź obronnych, w XVI w. wieś należała do starostwa bolesławieckiego. W 1827 r. Biała liczyła 99 domów i 781 mieszkańców, w 1680 r. miała 127 domów, zaś parafia liczyła 1330 dusz.

15 października 1863 r. na polach wsi Biała miała miejsce potyczka między cofającym się spod Rudnik oddziałem powstańczym, dowodzonym przez pułkownika Słupskiego i podpułkownika Matuszewicza, a wojskiem carskim. Poległo wówczas 4 powstańców, których pogrzebano na miejscowym cmentarzu.

Po upadku Powstania Styczniowego zaborczy rząd rosyjski wydał w 1864 r. ukaz o uwłaszczeniu chłopów. Wraz z nim nastąpiły zmiany nie tylko w położeniu materialnym chłopów i ich sytuacji prawnej, lecz także powolne zmiany w osadnictwie wiejskim. Urząd rosyjski w zamian za zasługi w dławieniu polskich powstań narodowo-wyzwoleńczych nadawał zasłużonym wyższym rosyjskim oficerom donacje ze skonfiskowanych dóbr narodowych. Taką darowiznę w postaci części rządowej wsi Bała otrzymał generał Hajden, Konfiskacie uległy też włości kościelne w Białej, Naramicach i Łyskorni. Majątek donacyjny w Białej był przed pierwszą wojną światową administrowany przez Żydów Stajera i Prędkiego. W okresie międzywojennym liczący 66 ha majątek przejęty został na rzecz Skarbu Państwa i był dzierżawiony przez inż. Włodzimierza Zarzyckiego. Po II wojnie światowej, na podstawie dekretu PKWN o reformie rolnej, został rozparcelowany.

Najstarsza wzmianka o parafii w Białej pochodzi z 1499 r., choć informacja o miejscowym kościele datowana jest na rok 1430. W 1520 r. została wspomniana przez J. Łaskawego świątynia par. p. w. św. Piotra w Okowach.